Biologisch perspectief

Mensbeeld

Patrice van de Vorst 4 september 2017

Het dominante mensbeeld van de Homo Economicus wordt gepredikt en omarmd als was het hogere wiskunde. In de hele Westerse wereld lijkt de Homo Economicus inmiddels een dogma. Andere mensbeelden delven het onderspit. Tegenspraak wordt wat lacherig als pessimisme weggewoven. Alternatieve mensbeelden komen niet over het voetlicht.

Wie de mens ziet als een individu, een intrinsiek duaal intentioneel en situationeel handelend wezen, wordt al snel gecorrigeerd met een beroep op het gelijkheidsbeginsel. Deze bijna algemeen aanvaarde en collectieve reactie lijkt een politiek axioma te worden. De mens IS een Homo Economicus, punt uit. En vanuit dit mensbeeld worden maatschappelijke problemen benaderd, gedefinieerd en opgelost. Zowel de merkpositie van politieke partijen die appelleren aan de Homo Economicus, als de wens van een (discutabele) meerderheid kiezers, steunt op een paradigma dat niet (langer) afdoende wetenschappelijke onderbouwd wordt.

De reflex om wetenschap een vorm van geloof te noemen, en te claimen dat er net zoveel wetenschappelijke tegenwerpingen als bevestigingen zijn met betrekking tot het onderwerp, geeft enkel aan dat het beeld van de Homo Economicus verdieping en verduidelijking behoeft.

Axioma’s binnen het paradigma van de Homo Economicus staan met voortschrijdend inzicht uit onder andere de neurosciences onder druk. Belangrijke axioma’s als vrije wil, eigen keuze, rationaliteit, bewustzijn en intentionaliteit blijken niet dusdanig eenduidig als wordt doen voorgekomen.

Als al sprake is van wetmatigheden in de Homo Economicus dan blijken deze op het abstractieniveau te liggen van de soort Homo sapiens sapiens. Dergelijke wetmatigheden zijn bijvoorbeeld:

  • taking habits; onder referentie aan de biosemiotiek

  • emotionele gedragspatronen; onder referentie aan de neurobiologie

  • biologische continuïteit m.b.t. intentionaliteit en gevoel voor rechtvaardigheid en hulpvaardigheid; onder referentie aan de primatologie en evolutionaire antropologie

  • creativiteit en wanderlust in een unieke (persoonlijke) situatie.

Het Homo sapiens sapiens brein is veel meer complex dan huidige kretologie en sloganisme doet vermoeden. Het dogma van de Homo Economicus lijkt het privilege van luie denkers die hun eigen leven extrapoleren naar en projecteren op anderen. Het dogma ontkent neurodiversiteit, emotiediversiteit, en bovenal de invloed en impact van situationele omstandigheden en eerder gemaakt keuzen die jaren slepen. Onder referentie aan het briljante werk van Robert Ulanowicz met een voorwoord van Stuart Kauffman ‘A Third Window; natural life beyond Darwin and Newton’. Het leven en individuele levens ontwikkelen zich padafhankelijk, waarbij toeval enerzijds (de leefomgeving) en individuele persoonskenmerken anderzijds (weerbaarheid, leerbaarheid, herstelvermogen en meervoudige intelligentie) divers, veelzijdig en complex met elkaar verstrengeld zijn.

emoties mensbeeld padafhankelijkheid rationaliteit Robert Ulanowicz sociaal domein vrije wil